You are currently viewing رفلکس های کودکی

رفلکس های کودکی

اگرچه ممکن است که یک کودک تازه متولد شده کاملا آسیب پذیر و بی‌دفاع به نظر برسد ، اما در حقیقت نوزادان به چندین و چند ساز و کار دقیق و کارآمد به نام “رفلکس” (بازتاب) مجهز هستند که از آن ها در برابر عوامل خطرساز بیرونی محافظت کرده و نیز به طور همزمان به برقرار ساختن اولین تعاملات ایشان با محیط پیرامون خود و تجربه نخستین حرکاتشان منجر می‌شود.

پس با کلینیک محیا همراه باشید تا همه چیز را در مورد این سلاح نه چندان مخفی کودکان متوجه شوید!

 

بازتاب های شیرخوارگی چه هستند؟

رفلکس مکیدن کودکی

رفلکس های شیرخوارگی که با عنوان رفلکس های دوران نوزادی نیز شناخته می‌شوند ، دسته ای از مکانیسم های فیزیولوژیک بدن می‌باشند که برای بقای کودکان بسیار ضروری هستند.

رفلکس ها درواقع دسته ای از فرآیند های فیزیولوژیکی ناخودآگاه و نسبتا سریعی هستند که در آن ها انقباضات غیر ارادی یک یا چند ماهیچه از بافت عضلانی ، آن هم در پی تحریک قوس رفلکسی توسط محرک هایی مانند نور ، صدا ، لمس قسمتی از پوست نواحی مختلف بدن و حرکات ناگهانی سر ، تنه و یا اندام ها رخ می‌دهند.

 

چرا کارکرد صحیح رفلکس ها در کودکان از اهمیت زیادی برخوردار است؟

رفلکس کودکی

هر قوس رفلکسی از چندین و چند نورون (یاخته عصبی) بسیار بلند تشکیل می‌شود که گروهی از آن ها وظیفه دریافت و انتقال اثر محرک های شناسایی شده به سیستم اعصاب مرکزی را داشته و گروهی دیگر نيز مسئول بازگرداندن سریع پاسخ های مطلوب از جایگاه مذکور به سمت اندام های مرتبط می‌باشند.

متخصصین کاردرمانی اما با بررسی دقیق وجود و صحت کارکرد رفلکس های شیرخوارگی ، سلامت و عملکرد بهینه سیستم اعصاب مرکزی را در کودک مورد آزمایش قرار می‌دهند.

بنابراین وجود هرگونه اشکال در بروز صحیح پاسخ های مورد انتظار با ایجاد تحریکات ویژه ، ممکن است نشان دهنده اختلالات جدی در سیستم اعصاب مرکزی کودک (از جمله مغز و به ویژه نخاع وی) باشد.

 

رفلکس های شیرخوارگی با یکدیگر چه تفاوت هایی دارند؟

انواع مختلفی از رفلکس ها در نوباوگان دیده می‌شود که حتی ممکن است هنگام تعاملات بازی‌گونه با کودکان نیز متوجه حضور بسیاری از آن ها شوید ؛ تماشای رفلکس ها ممکن است برای اطرافیان کودک لذت بخش و سرگرم کننده نیز باشد.

نکته ای که در این بحث بسیار شایان توجه است ، مدت بروز و از بین رفتن این رفلکس ها می‌باشد که باعث شده مشاهده برخی از آن ها صرفا محدود به بازه زمانی کوتاهی (بعضا چندین ماه) باشد.

در طرف مقابل اما ، ممکن است فعالیت برخی ديگر‌ از رفلکس های دوران شیرخوارگی در قالب ری اکشن ها تا پایان عمر ادامه پیدا کرده و از این نظر با تاثیر گذاری بر روی وضعیت سلامتی انسان از کودکی تا بزرگسالی و پیری ، از اهمیت زیادی برخوردار باشند.

همچنین رفلکس های دوران کودکی در برخی از بزرگسالانی که تجربه ابتلا به سکته مغزی و یا آسیب های مغزی شدید (تروما) را دارند نیز مشاهده می‌شوند.

 

انواع بازتاب های دوران کودکی :

انواع رفلکس های دوران کودکی را بر اساس زمان بروز (و گاها از بین رفتن) می‌توان به شکل زیر طبقه بندی نمود :

• رفلکس های مادرزادی (Congenital)

• رفلکس های اولیه
• ‏رفلکس های ثانویه

 

رفلکس های مادرزادی (دوران شیرخوارگی)

منظور از رفلکس های دوران مادرزادی ، بازتاب هایی هستند که از دوران قبل از تولد نوزاد ، یعنی دوران جنینی نیز وجود داشته و شکل گرفته اند.

به دلیل اهمیت بسیار زیاد این مکانیسم ها در برطرف کردن نیاز های بنیادین و حفاظت هر چه بیشتر از شیرخواران و نوزادان در روز ها و ماه های ابتدایی زندگی ایشان ، فعالیت رفلکس های مادرزادی در دوران پس از تولد نیز ادامه پیدا خواهد کرد.

پس از طی شدن مدت زمان کوتاهی از دوران شیرخوارگی و گذشت نهایتا ۲۴ ماه از نخستین ماه های زندگی کودک ، رفلکس های مادرزادی (شیرخوارگی) کودک از بین رفته و جای خود را به رفلکس های پیچیده تری (انواع اولیه و ثانویه) از مراحل رشد تکاملی در چرخه پیدایش و از بین رفتن بازتاب ها خواهند داد.

در ادامه این مقاله سعی شده است تا برخی از مهم ترین رفلکس های مادرزادی در شیرخواران را به نحوی کاملا خلاصه و کاربردی ارائه داد.

 

• رفلکس مادرزادی Rooting (جست و جو کردن)

رفلکس جست و جو کردن یکی از آن بازتاب های حیاتی است که از انواع دهانی بازتاب ها بشمار می‌رود.
تحریکات لمسی پوست نواحی گونه و لب های شیرخوار با سینه مادر ، باعث فعال شدن قوس رفلکسی شده و پاسخ ایجاد شده این امکان را به شیرخوار می‌دهد که حتی با چشم بسته نیز ، به دنبال منبع تغذیه شیر گشته و آن را در نهایت به‌خوبی پیدا کند.

 

• ‏رفلکس های Sucking & Swallowing (مکیدن و بلعیدن)

رفلکس مادرزادی مکیدن

رفلکس های مکیدن و بلعیدن ، مواردی از رفلکس های دهانی بسیار حیاتی می‌باشند که وجود آن‌ها برای وارد شدن شیر به حفره دهانی و بلعیدن آن ، بسیار ضروری است.
تحریکات لمسی پوست نواحی داخلی لب ها و حلق ، باعث فعال شدن قوس های رفلکسی مرتبط شده و پاسخ ایجاد شده ، به شکل مکیدن شدید جسم محرک لب و بلعیدن غذای وارد شده به حلق پدیدار می‌گردد.

 

• رفلکس Gag (برگرداندن غذا)

یکی از رفلکس های حفاظتی بسیار حیاتی برای شیرخواران ، بازتاب گگ یا برگشت شیر می‌باشد.
در صورتی که میزان حجم شیر دریافت شده توسط شیرخوار بیش از گنجایش معده و دستگاه گوارش او بوده و یا به تازگی عمل تغذیه انجام گرفته باشد ، تحریک قوس رفلکسی منجر به خارج کردن شیر اضافه از طریق انقباضات حلق و زبان و یا بیرون راندن شدید محتویات معده او خواهد شد.

 

• ‏رفلکس Biting (گاز گرفتن)

رفلکس گاز گرفتن شیرخواران یکی از پیش نیاز های اساسی اعمال ارادی خوردن و نوشیدن آن ها در آینده می‌باشد.
تحریکات لمسی و فشاری بر روی سطح لثه های شیرخوار باعث فعال شدن قوس رفلکسی مرتبط با گاز گرفتن شده و باعث بالا و پایین شدن فک تحتانی در این دسته از کودکان خواهد شد.

 

• ‏رفلکس Palmar grasp (چنگ زدن کف‌دستی)

با نگاه کردن به دست‌ های کوچک و مشت شده یک نوزاد، تجربه گرفتن انگشت توسط آن ها احتمالا اولین چیزی خواهد بود که به یاد می‌آورید.
این موضوع ، حاصل از فرآیندی سریع و غیر ارادی در سلسله مراتب رشد تکاملی جسمی شیرخوار بوده که اغلب از قدرت نسبتا بالایی برخوردار است.
تحریکات لمسی و فشاری پوست ناحیه کف دست های شیرخواران ، منجر به فعال شدن قوس رفلکسی مرتبط شده و باعث می‌شود تا شیرخوار ، جسم در حال تماس با کف دست را با قوت زیادی چنگ بزند.
اگرچه این چنگ زدن با نیروی بسیار زیادی انجام می‌شود ، اما بسیار غیر قابل پیش‌بینی بوده و رها کردن جسم نیز به صورت کاملا غیرارادی انجام خواهد شد.
در آینده ای نزدیک ، با از بین رفتن بازتاب غیرارادی مذکور ، شرایط برای در دست گرفتن ارادی اشیاء میسر گشته و راه برای ایجاد اختیار در جهت کنترل حرکات ماهیچه های پیکری و مخطط در ناحیه دست هموار خواهد شد.
بنابراین رفلکس ها نقش بسزایی در تجریه اولین حرکات و فعالیت های جسمی شیرخواران و نیز تبدیل حرکات ارادی به غیرارادی خواهند داشت.

 

• ‏رفلکس Plantar grasp (چنگ زدن کف‌پایی)

رفلکس چنگ زدن کف‌پایی نیز همانند نوع کف‌دستی آن ، نقش مهمی را در سلسله مراتب رشد تکاملی جسمی دارا است.
تحریکات لمسی در ناحیه کف پا ، منجر به فعال شدن قوس رفلکسی مرتبط با چنگ زدن کف‌پایی شده و باعث خم شدن انگشتان و سطح کف پا به سمت داخل (فلکشن) خواهد شد.
پدیدار شدن حرکات پیکری تحت کنترل ارادی مغز در ناحیه اندام تحتانی و همچنین شکل گیری صحیح الگوهای مرتبط با حرکات درشتی مانند راه رفتن ، همگی از مواردی هستند که نشان دهنده اهمیت بالای وجود و بهنجار بودن کارکرد رفلکس چنگ زدن کف‌پایی می‌باشند‌.

 

آیا مشاهده بازتاب های شیرخوارگی به همین سادگی است؟

هرچند که وجود رفلکس های دوران کودکی را به حالاتی غیرارادی نسبت داده اند که شیرخواران تازه متولد شده تقریبا هيچگونه کنترلی بر روی ارائه واکنش های حاصل از آن ها نخواهند داشت ، با این وجود مشاهده پاسخ های بازتابی در مواقعی که کودک به شدت در خواب‌آلودگی و گیجی به سر برده و یا خستگی جسمی زیادی را متحمل شده باشد ، به درستی امکان پذیر نیست.

همچنین صحت و سقم نتایج ارزیابی بر روی بازتاب های دوران شیرخوارگی را منوط به تکرار آزمایش بر روی آزمودنی به دفعات و نیز ثبت پاسخ های ضعیف تر دانسته اند.

این بدان معناست که با وجود بهنجار بودن قوس رفلکسی و تحریک اعمال شده بر روی کودک ، ممکن است پاسخ ایجاد شده را بسیار ضعیف تر از حد انتظار دریافت کرده و نباید انتظار وقوع حرکات و واکنش های بسیار واضح و تغلیظ شده (اگزجره) در حرکات مفاصل و رفتار ها و عواطف کودک را داشت.

بنابراین عده اندکی از متخصصین حوزه سلامت را تنها افراد دارای صلاحیتی دانسته اند که شایستگی ارزیابی و مداخله در حیطه رفلکس های (بازتاب های) دوران شیرخوارگی و نوباوگی را داشته و می‌توانند در این‌باره به دقت اظهار نظر کنند.

بعضی از این فارغ التحصیلان عبارت اند از :

• پزشکان اطفال
• ‏پزشکان مغز و اعصاب
• ‏متخصصین کاردرمانی

 

ما رو در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید!

اینستاگرام کلینیک توانبخشی محیا

حسن فراهانی

پژوهشگر در زمینه اختلالات تکاملی کودکان.

دیدگاهتان را بنویسید